قدرت چگونه از درون جامعه بازتولید می‌شود؟ از فقر و وابستگی تا همدستی آگاهانه و راه‌های کاهش آن

شیوار نیوز | مقاله تحلیلی

وقتی از قدرت و سرکوب صحبت می‌کنیم، معمولاً حکومت، نیروهای نظامی و امنیتی، زندان و خشونت به ذهنمان می‌رسند. اما حکومت‌های سرکوبگر تنها با تکیه بر ابزارهای قهری قدرت خود را حفظ نمی‌کنند. روابط اقتصادی، وابستگی‌های اجتماعی و همکاری برخی افراد و نهادهای بانفوذ در درون جامعه نیز می‌توانند به تداوم ساختارهای سرکوب کمک کنند.

این مسئله در جوامعی که با فقر، تبعیض، بیکاری و نابرابری در دسترسی به امکانات روبه‌رو هستند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. با این حال، باید میان کسانی که تحت فشار فقر و تهدید به همکاری کشیده می‌شوند و افرادی که آگاهانه برای کسب ثروت، مقام یا نفوذ در اقدامات سرکوبگرانه مشارکت می‌کنند، تفاوت قائل شد.

این مقاله به بررسی چگونگی بازتولید قدرت در درون جامعه، نقش فقر و منافع شخصی در شکل‌گیری وابستگی‌ها و راه‌های کاهش این وابستگی‌ها، با توجه ویژه به شرایط بلوچستان، می‌پردازد.

قدرت چگونه از درون جامعه بازتولید می‌شود؟

جمله‌ای منسوب به سیمون دوبووار، نویسنده و فیلسوف فرانسوی، می‌گوید:

«ستمگر تا این اندازه قدرتمند نمی‌بود، اگر در میان خودِ ستمدیدگان همدستانی نمی‌داشت.»

این جمله پرسشی مهم را مطرح می‌کند: حکومت‌های سرکوبگر چگونه می‌توانند برای سال‌های طولانی قدرت خود را حفظ کنند؟

وقتی درباره قدرت و سرکوب صحبت می‌کنیم، معمولاً اولین چیزی که به ذهنمان می‌رسد حکومت، نیروهای نظامی، زندان، اسلحه و خشونت است. اما واقعیت این است که قدرت فقط از طریق زور ادامه پیدا نمی‌کند.

حکومت‌های سرکوبگر نمی‌توانند تنها با تکیه بر نیروهای نظامی و امنیتی، تمام بخش‌های یک جامعه را کنترل کنند. برای حفظ قدرت خود، به همکاری شبکه‌هایی از افراد و نهادها در درون جامعه نیز متکی می‌شوند.

این شبکه‌ها می‌توانند شامل افراد بانفوذ محلی، واسطه‌های اقتصادی و کسانی باشند که به منابع و امکانات دسترسی بیشتری دارند و از موقعیت خود برای تأثیر گذاشتن بر زندگی دیگران استفاده می‌کنند.

برای مثال، تصور کنید در منطقه‌ای برای پیدا کردن کار یا دریافت امکانات ضروری، داشتن رابطه با فردی بانفوذ از داشتن صلاحیت یا نیاز واقعی مهم‌تر باشد. اگر دسترسی مردم به این امکانات به حمایت از صاحبان قدرت مشروط شود، وابستگی اقتصادی می‌تواند به ابزاری برای کنترل رفتار آنها تبدیل شود.

در چنین شرایطی، حکومت فقط از طریق مأموران و نهادهای امنیتی قدرت خود را حفظ نمی‌کند، بلکه می‌تواند از روابط اقتصادی و وابستگی‌هایی که در درون جامعه شکل گرفته‌اند نیز بهره ببرد.

البته در اینجا باید یک تفاوت مهم را روشن کرد. هر کسی که در اداره یا نهاد دولتی کار می‌کند یا از طریق یک مجموعه وابسته به حکومت درآمد دارد، لزوماً همکار سرکوب یا به دنبال منافع نامشروع نیست. مردم برای تأمین زندگی خود و خانواده‌شان نیاز به شغل و درآمد دارند و بسیاری از کارکنان دولت نیز خدمات ضروری به جامعه ارائه می‌کنند.

آنچه اهمیت دارد، نوع رفتار و نقش افراد است؛ اینکه آیا آگاهانه از موقعیت خود برای تهدید، تبعیض، محروم کردن دیگران از حقوقشان یا کمک به سرکوب استفاده می‌کنند یا نه.

از طرف دیگر، همه کسانی که در روابط وابستگی و همکاری با صاحبان قدرت قرار می‌گیرند نیز شرایط یکسانی ندارند.

گروهی ممکن است به دلیل فقر، ترس و نیاز به تأمین زندگی تحت فشار قرار بگیرند و گروهی دیگر برای کسب ثروت، مقام، شهرت یا منافع شخصی، آگاهانه در اقدامات سرکوبگرانه مشارکت کنند.

شناخت تفاوت این دو وضعیت، برای درک چگونگی بازتولید قدرت در جامعه ضروری است.

وقتی فقر و نیازهای اولیه به ابزار کنترل تبدیل می‌شوند

برای درک اینکه فقر و نیازهای اولیه مردم چگونه می‌توانند به ابزاری برای حفظ قدرت تبدیل شوند، ابتدا باید به مسئولیت حکومت‌ها در برابر مردم توجه کرد.

یکی از مسئولیت‌های اساسی حکومت‌ها، رعایت حقوق اقتصادی و اجتماعی مردم و فراهم کردن شرایط دسترسی عادلانه به آموزش، درمان، فرصت‌های شغلی و خدمات عمومی است.

این امکانات نباید به رابطه با افراد بانفوذ یا وفاداری سیاسی وابسته باشند.

آموزش، درمان و دسترسی عادلانه به امکانات عمومی، حقوق مردم هستند، نه لطف صاحبان قدرت.

اما در حکومت‌های سرکوبگر، ممکن است دسترسی به شغل، منابع اقتصادی و امکانات ضروری در اختیار شبکه‌هایی قرار بگیرد که به صاحبان قدرت نزدیک‌اند. در چنین شرایطی، چیزی که باید حق شهروند باشد، به امتیازی تبدیل می‌شود که برای دریافت آن باید رضایت افراد بانفوذ را جلب کند.

وقتی حکومت یا شبکه‌های وابسته به آن، دسترسی به این امکانات را به حمایت سیاسی یا همکاری با خود مشروط می‌کنند، می‌توانند از نیازهای اولیه مردم برای ایجاد وابستگی و کنترل رفتار آنها استفاده کنند.

برای روشن‌تر شدن این مسئله، می‌توان یک موقعیت فرضی را در نظر گرفت.

جوانی را تصور کنید که در منطقه‌ای محروم زندگی می‌کند. او دوست دارد کار کند و آینده‌ای برای خودش بسازد، اما فرصت‌های شغلی بسیار محدود است. پدرش بیمار است، خانواده‌اش درآمد ثابتی ندارد و خودش هم با وجود تلاش زیاد نتوانسته شغلی پیدا کند.

در چنین شرایطی، فردی وابسته به یک نهاد قدرتمند به او پیشنهاد کار می‌دهد. در ابتدا این پیشنهاد فقط فرصتی برای تأمین زندگی به نظر می‌رسد، اما بعد از مدتی از او می‌خواهند اطلاعاتی درباره دیگران جمع‌آوری کند، در تهدید مردم مشارکت داشته باشد یا از اقداماتی حمایت کند که به حقوق دیگران آسیب می‌رسانند.

حالا این جوان در موقعیتی قرار گرفته که از یک طرف خانواده‌اش به درآمد او وابسته است و از طرف دیگر، ممکن است با انجام این درخواست‌ها به دیگران آسیب برساند.

مخالفت با این خواسته‌ها نیز می‌تواند به معنای از دست دادن تنها فرصت درآمدش باشد. در ظاهر او حق انتخاب دارد، اما فقر و وابستگی اقتصادی، امکان واقعی انتخاب را برایش محدود کرده است.

این مسئله در مناطقی که سال‌ها با فقر، بیکاری، تبعیض و کمبود امکانات روبه‌رو بوده‌اند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در بخش‌هایی از بلوچستان، محرومیت اقتصادی، فرصت‌های شغلی محدود و نابرابری در دسترسی به خدمات عمومی، زندگی بسیاری از خانواده‌ها را تحت تأثیر قرار داده است.

وقتی فرصت‌های اقتصادی محدود باشند و دسترسی به منابع و امکانات در اختیار افراد یا نهادهای بانفوذ قرار بگیرد، ممکن است برخی مردم برای تأمین نیازهای اولیه زندگی به آنها وابسته شوند.

اگر این وابستگی به حمایت سیاسی، جمع‌آوری اطلاعات درباره دیگران یا مشارکت در اقدامات سرکوبگرانه مشروط شود، فقر و محرومیت به ابزاری برای حفظ قدرت تبدیل می‌شوند.

برای اثبات چنین سوءاستفاده‌هایی در موارد مشخص، باید به شواهد و روایت‌های قابل بررسی تکیه کرد. در عین حال، نباید کسانی را که برای تأمین زندگی خانواده یا در امان ماندن از تهدید تحت فشار قرار می‌گیرند، با افرادی که آزادانه و برای کسب منفعت در سرکوب مشارکت می‌کنند، یکسان دانست.

مردم مسئول ایجاد فقر، تبعیض و ساختارهای نابرابر نیستند. مسئولیت اصلی سرکوب بر عهده کسانی است که آن را طراحی، دستور یا اجرا می‌کنند.

البته این به معنای نادیده گرفتن آسیب‌هایی نیست که ممکن است در نتیجه همکاری افراد به دیگران وارد شود. بلکه باید هم آسیب‌های واردشده را جدی گرفت و هم شرایط و میزان اختیار افراد را در قضاوت درباره آنان در نظر داشت.

با این حال، همه همکاری‌ها نتیجه فقر، نیاز یا اجبار نیستند. گروه دیگری نیز وجود دارد که با وجود برخورداری از امکانات و اختیار بیشتر، آگاهانه برای کسب ثروت، مقام و نفوذ به ساختارهای سرکوب نزدیک می‌شوند.

وقتی منافع شخصی به ماندگاری سرکوب کمک می‌کند

در کنار کسانی که فقر، تهدید و وابستگی اقتصادی می‌تواند قدرت انتخابشان را محدود کند، گروه دیگری نیز وجود دارد که نه از سر اجبار، بلکه آگاهانه و برای رسیدن به ثروت، مقام، نفوذ و منافع شخصی با ساختارهای سرکوب همکاری می‌کنند.

برای مثال، فردی را تصور کنید که از موقعیت مالی و اجتماعی مناسبی برخوردار است، اما برای به دست آوردن مقام بالاتر، قراردادهای اقتصادی یا امکانات ویژه، به صاحبان قدرت نزدیک می‌شود.

او برای حفظ این امتیازات ممکن است از تصمیم‌های ناعادلانه حمایت کند، سرکوب مردم را توجیه کند یا حتی در اجرای آن مشارکت داشته باشد.

البته صرف کار کردن در ادارات دولتی یا داشتن ارتباط با مسئولان به معنای همدستی در سرکوب نیست. مردم برای تأمین زندگی خود به کار و درآمد نیاز دارند.

موضوع، کسانی هستند که آگاهانه از موقعیت و نفوذ خود برای نقض حقوق دیگران استفاده می‌کنند یا در برابر دریافت امتیاز، به اجرای سیاست‌های سرکوبگرانه کمک می‌کنند.

یکی از نمونه‌های این همکاری را می‌توان در رابطه حکومت‌ها با برخی افراد بانفوذ محلی دید.

فردی که در میان مردم اعتبار دارد، ممکن است با حمایت از یک تصمیم ناعادلانه، به پذیرفته شدن آن کمک کند یا مخالفت مردم را کاهش دهد.

اگر چنین فردی در برابر دریافت مقام، پول یا امتیاز، آگاهانه از اعتبار خود برای توجیه سرکوب استفاده کند، در واقع نفوذ اجتماعی خود را در خدمت حفظ قدرت قرار داده است.

در جمهوری اسلامی ایران نیز شبکه‌های وابسته به قدرت، از طریق دسترسی ویژه به منابع اقتصادی، قراردادها، موقعیت‌های اداری و امتیازات سیاسی، می‌توانند منافع برخی افراد و گروه‌ها را به ادامه حکومت گره بزنند.

در چنین شرایطی، کسانی که از این روابط سود می‌برند، ممکن است برای حفظ امتیازات خود از سیاست‌های ناعادلانه حمایت کنند یا در اجرای آنها نقش داشته باشند.

این مسئله در بلوچستان اهمیت ویژه‌ای دارد.

در جامعه‌ای که مردم با محرومیت اقتصادی، تبعیض و کمبود فرصت‌ها روبه‌رو هستند، همکاری آگاهانه افراد بانفوذ با سیاست‌های سرکوبگرانه می‌تواند آسیب بیشتری به مردم وارد کند؛ به‌ویژه زمانی که فردی به جای استفاده از موقعیت خود برای دفاع از حقوق جامعه، از مشکلات و نیازهای همان مردم برای کسب منفعت شخصی استفاده می‌کند.

اما آسیب این نوع همکاری فقط به یک فرد یا یک خانواده محدود نمی‌شود.

وقتی افرادی برای حفظ مقام و منافع خود به اجرای سیاست‌های ناعادلانه کمک می‌کنند، می‌توانند راه اعتراض و مطالبه حقوق را دشوارتر کنند، بی‌اعتمادی را میان مردم افزایش دهند و به ادامه تبعیض و محرومیت کمک کنند.

در نتیجه، ممکن است یک فرد امروز از همکاری با قدرت سود ببرد، اما پیامدهای این همکاری برای سال‌ها بر زندگی هزاران نفر باقی بماند.

فرصت‌هایی که از مردم گرفته می‌شود، حقوقی که نادیده گرفته می‌شود و ترسی که در جامعه گسترش پیدا می‌کند، هزینه‌هایی هستند که تمام جامعه می‌پردازد.

اینجاست که معنای جمله منسوب به سیمون دوبووار روشن‌تر می‌شود. حکومت سرکوبگر تنها با نیروهای نظامی، زندان و اسلحه دوام نمی‌آورد؛ همکاری آگاهانه کسانی که منافع خود را در ادامه سرکوب می‌بینند نیز می‌تواند به ماندگاری آن کمک کند.

در واقع، این افراد با کمک به اجرای سیاست‌های سرکوبگرانه، نه‌تنها از قدرت موجود سود می‌برند، بلکه به حفظ همان ساختاری کمک می‌کنند که حقوق مردم را محدود کرد